NATO HQ 1967 – Courtesy of NATO

Tokom i neposredno nakon završetka Drugog svjetskog rata, odnosi među silama pobjednicama zasnivali su se na dogovorima postignutim u Jalti, Teheranu i Potsdamu. Međutim, ti odnosi su ubrzo postali opterećeni međusobnim nepovjerenjem. Zapadne države, na čelu sa Sjedinjenim Američkim Državama (SAD), suočile su se sa ideološkom i vojnom prijetnjom Sovjetskog saveza (SSSR). Između država Zapadne Evrope i SAD i država Istočne Evrope i SSSR, prema riječima Vinstona Čerčila, izrečenim u Fultonu (SAD) 1946. godine, podignuta je „gvozdena zavjesa od Baltičkog do Jadranskog mora. Hladni rat među dojučerašnjim saveznicima sve više je dobijao na zamahu, praćen trkom u naoružavanju. Od tada, nije prošlo mnogo vremena do trenutka kada je formulisan i usvojen Sjevernoatlantski ugovor.

Prvi nagoveštaj ideja na kojima će se, nešto kasnije, temeljiti NATO, može se naći u Atlantskoj povelji, kojom su Frenklin Ruzvelt, predsjednik SAD, i Vinston Čerčil, predsjednik britanske vlade, 14. avgusta 1941. objavili zajednička načela djelovanja dvije države u uređenju svijeta, nakon završetka Drugog svjetskog rata. Osnivanju NATO prethodilo je i usvajanje Povelje UN, kao i Sporazuma o ekonomskoj, socijalnoj i kulturnoj saradnji i kolektivnoj samoodbrani (Briselski sporazum) i Vandenbergove rezolucije. Povelja UN, usvojena 26. juna 1945. godine, priznaje urođeno pravo na individualnu ili kolektivnu samoodbranu u slučaju oružanog napada (član 51.).

Francuska, Velika Britanija, Belgija, Holandija i Luksemburg zaključile su 17. marta 1948. godine Briselski sporazum, koji je na vremenski period od pedeset godina trebalo da osigura kolektivnu odbranu država članica i pospiješi njihovu ekonomsku, socijalnu i kulturnu saradnju. Na temelju izmijenjenog Briselskog sporazuma, kojem su pristupile Savezna republika Njemačka i Italija 1954. godine, stvorena je Zapadnoevropska unija (WEU).

Imajući u vidu da održavanje mira i obezbijeđenje zaštite ljudskih prava i osnovnih sloboda zahtijeva međunarodnu saradnju kroz uspješnije korišćenje mehanizama UN, Senat SAD je, 11. juna 1948. godine, usvojio Rezoluciju broj 239, poznatiju kao Vandenbergova rezolucija, nazvanu po senatoru Arturu Vandenbergu, koji ju je predložio. Ona je potvrdila američku politiku pružanja podrške UN, u cilju očuvanja međunarodnog mira i bezbjednosti, određujući ciljeve koje bi trebalo postići i djelujući u okviru Povelje UN. Vandenbergova rezolucija, kao jedan od ciljeva, postavlja i razvoj regionalnih i drugih kolektivnih aranžmana za individualnu i kolektivnu odbranu, u saglasnosti sa Poveljom UN, i daje smjernice za angažovanje SAD u njima.

SHAPE opening – Courtesy of NATO

Maršalov plan bio je presudni faktor poslijeratne ekonomske obnove Zapadne Evrope. On je osigurao sredstva za stabilizaciju privreda država Zapadne Evrope, u periodu između 1947. i 1951. godine. U okolnostima naglašene potrebe za podrškom Maršalovom planu, i u strahu od ekspanzionističke politike Sovjetskog saveza, zapadnoevropske države i njihovi sjevernoamerički saveznici operacionalizovali su ideje predočene u Vandenbergovoj rezoluciji i Briselskom sporazumu, osnivajući NATO Sjevernoatlantskim ugovorom.

Savez se zasniva na partnerstvu između zemalja potpisnica Ugovora, kao i na međusobnim bezbjednosnim garancijama i posvećenosti načelu kolektivne odbrane. Ugovor iz Vašingtona zaključen je u skladu sa Poveljom UN koja državama garantuje pravo na individualnu i kolektivnu odbranu s ciljem, kako je navedeno u preambuli Ugovora, „promovisanja mirnih i prijateljskih odnosa na području Sjevernog Atlantika“. Savez predviđa saradnju na području odbrane kako bi se bezbjednost svih članica ostvarila zajedničkim naporom. Ugovorom se takođe predviđa da članice imaju pravo i obavezu da dijele teret zajedničkih odbrambenih napora, te da se koriste se prednostima kolektivne odbrane. Radi ostvarivanja temeljnih ciljeva Saveza stvorena je Organizacija sjevernoatlantskog ugovora (NATO) koja predstavlja njegov institucionalni okvir za praktičnu vojnu, političku, ekonomsku i naučnu saradnju država članica. Poseban naglasak stavlja se na jačanje transatlantske veze, odnosno na blisko povezivanje bezbjednosti Sjeverne Amerike i Evrope.

Osnovni zadaci NATO su odbrana slobode i bezbjednosti svih članica zajedničkim političkim i vojnim sredstvima, kao i zaštita zajedničkih temeljnih vrijednosti: demokratije, ljudskih sloboda i vladavine prava. Solidarnost i jedinstvo u Savezu obezbjeđuju se prvenstveno jasnim stavom da se nijedna članica neće sama suočavati sa bezbjednosnim prijetnjama i izazovima. NATO svojim članicama omogućava da ostvare svoje nacionalne interese na osnovu zajedničke saradnje, a bez uskraćivanja njihovog suverenog prava da same odlučuju o odgovornostima na planu odbrane. Ukratko, NATO je savez suverenih država okupljenih oko zajedničke odluke da brane sopstvenu bezbjednost putem zajedničkih garancija i saradnje.

(tekst je preuzet sa sajta www.nato-montenegro.me)